Ρωτήσαμε μια Μεξικάνα τι σημαίνει πραγματικά το Día de Muertos
«Για τους Μεξικάνους δεν είναι απλά μια γιορτή, είναι ιερή μέρα», εξηγεί για τη Dia de Muertos η Martha Moreleón, Μεξικάνα τραγουδίστρια που ζει στη χώρα μας τα τελευταία 20 χρόνια.
Μιλώντας στον Flash.gr, η Martha μας μεταφέρει νοερά στη μαγική μεξικανική παράδοση που έχει βγει από τα σύνορα και έχει μαγέψει τον κόσμο με τις πολύχρωμες παραδοσιακές φορεσιές και τις περίτεχνες νεκροκεφαλές που στολίζουν δρόμους, μαγαζιά και σπίτια.
Από τους Αρχαίους Μεξικάνους στους Ισπανούς
Η γιορτή έχει τις ρίζες της από αρχαιοτάτων χρόνων καθώς στην προ-ισπανική περίοδο στο Μεξικό, από τους Ολμέκα στους Μάγιας και στη συνέχεια με τους Αζτέκους, η λατρεία του θανάτου ήταν θεμελιώδες στοιχείο του πολιτισμού.
Σύμφωνα με ερευνητές, όταν κάποιος πέθαινε, τον έθαβαν τυλιγμένο σε ένα petate (υφασμένο χαλί) και η οικογένειά του οργάνωνε μια γιορτή για να τον οδηγήσει στο ταξίδι του προς τον Mictlán (Μικτλάν, τον κάτω κόσμο).
Στη συνέχεια, επάνω στον τάφο του τοποθετούσαν το αγαπημένο του φαγητό σε περίπτωση που, κατά το μακρύ ταξίδι του πεινάσει.
«Εμείς, οι Μεξικάνοι, ζούμε τη ζωή μας γνωρίζοντας πως ο Χάρος τριγυρνά πάντα κοντά μας. Γι’ αυτό, αντί να τον φοβόμαστε, στήνουμε μια γιορτή προς τιμήν του. Για εμάς, ο Θάνατος είναι γυναίκα: είναι η La Muerte, η κυρά του πεπρωμένου, που μας συνοδεύει σε κάθε βήμα της ζωής» διηγείται η Martha.
«Όταν ήρθαν οι Ισπανοί, προσάρμοσαν την ημέρα αυτή με τον εορτασμό των Αγίων Πάντων που είναι την 1η Νοεμβρίου. Έτσι λοιπόν καταλήξαμε να την εορτάζουμε δυο ημέρες. Την 1η και τη 2η Νοεμβρίου» προσθέτει.
«Την πρώτη ημέρα τιμούμε τους ενήλικες που έφυγαν από τη ζωή ενώ τη δεύτερη τα αγγελούδια, τα μικρά παιδιά» μας εξηγεί η Martha. «Είναι δυο ημέρες γιορτής και κανονικά ξεκινάει από τις 31 Οκτωβρίου» αναφέρει ωστόσο επισημαίνει ότι δεν πρέπει να συγχέεται με το αμερικανικό Halloween. «Άλλο η παράδοση του Μεξικού και άλλο από τις άλλες χώρες. Οι δυο γιορτές δεν πρέπει να συνδέονται» σημειώνει χαρακτηριστικά.
Οι αρχαίοι Μεξικάνοι, Μιξτέκοι, Τεξκοκάνοι, Ζαποτέκοι, Τλαξκαλτέκοι, Τοτονάκοι και άλλοι ιθαγενείς λαοί μετέφεραν την τιμή των νεκρών τους στο χριστιανικό ημερολόγιο, το οποίο συνέπιπτε με το τέλος του γεωργικού κύκλου του καλαμποκιού, της κύριας καλλιέργειας τροφίμων της χώρας.
Οι βωμοί και η οδός των ψυχών
Ανά τους αιώνες, οι άνθρωποι πάντοτε ήθελαν να νιώσουν μια σύνδεση με τους αγαπημένους τους που έφυγαν για το μεγάλο ταξίδι. Έτσι λοιπόν, μια φορά τον χρόνο, οι ψυχές δικαιούνται να επιστρέψουν στη γη και να αναμειχθούν με τους ζωντανούς και κυρίως με τους οικείους τους.
«Για το Μεξικό δεν είναι καρναβάλι αλλά μια τιμή για εκείνους που έφυγαν και που αγαπάμε. Είναι κάτι πολύ βαθύ, πολύ όμορφο» τονίζει η Martha.
Η σημασία των altares και ofrendas
Σε κάθε σπίτι, οι Μεξικάνοι ετοιμάζουν τα altares, του Βωμούς των Νεκρών που είναι διακοσμημένοι με κατιφέδες, χρυσάνθεμα, papel picado (διακοσμητικά από κομμένο χαρτί), κρανία φτιαγμένα από ζαχαρωτά, το pan de muerto (γλυκό ψωμί σε σχήμα νεκροκεφαλής).
Παράλληλα ετοιμάζουν την ofrenda, δηλαδή η προσφορά, που περιέχει συνήθως το κλασικό παραδοσιακό πιάτο mole ή κάποιο φαγητό που άρεσε στους συγγενείς τους. Όπως ακριβώς και στην προ-ισπανική εποχή, τοποθετείται θυμίαμα για να αρωματιστεί και να εξαγνιστεί ο χώρος.
«Κάθε χρόνο στολίζουμε τον βωμό μας με λουλούδια, φως και αναμνήσεις, για να καλωσορίσουμε την Ημέρα των Νεκρών με σεβασμό και χαρά. Δεν την αρνούμαστε — την αγκαλιάζουμε, γιατί μέσα από αυτήν θυμόμαστε πως η ζωή είναι πολύτιμη και φευγαλέα» μας λέει η Martha.
«Ο Βωμός των Νεκρών έχει συνήθως τρία επίπεδα (αν και μερικές φορές περισσότερα), τα οποία συμβολίζουν τον ουρανό, τη γη και τον Κάτω Κόσμο (στα ισπανικά inframundo). Κάθε επίπεδο αντιπροσωπεύει ένα διαφορετικό στάδιο της ύπαρξης και της πνευματικής διαδρομής της ψυχής.
Πρώτα απ’ όλα, τοποθετούμε τη φωτογραφία ή τις φωτογραφίες των αγαπημένων μας στο πιο ψηλό επίπεδο του βωμού. Εκεί, τους αποδίδουμε τιμή και τους καλούμε να επιστρέψουν για λίγο κοντά μας, να μοιραστούν το φως, τα αρώματα και τις αναμνήσεις της γιορτής.
Στο βωμό τοποθετούμε διάφορα πράγματα σαν προσφορά και συμβολισμό, όπως το νερό, για να μην διψάσουν, το αλάτι για καθαρισμό, το αγαπημένο φαγητό τους, ποτά που τους άρεσαν, φρούτα, ξηρούς καρπούς. Από τα πιο σημαντικά είναι το περίφημο "Pan de muerto" δηλαδή το ψωμί των νεκρών. Επίσης θα στολίσουμε με "papel picado" φτιαγμένο από πολύ λεπτό χαρτί με χρώματα, κομμένο σε διαφορετικά σχέδια. Τα κεριά είναι απαραίτητα για να τους δείχνουμε τον δρόμο, μαζί με τα λουλούδια Cempasuchil (χρυσάνθεμα). Και για να καθαρίσουμε από τα κακά πνεύματα θα κάψουμε copal, δηλαδή θυμίαμα» εξηγεί.
Το τελετουργικό στο νεκροταφείο
Ομοίως, οι εορτασμοί περιλαμβάνουν τη διακόσμηση των τάφων με λουλούδια και συχνά την κατασκευή βωμών στις ταφόπλακες, κάτι που κατά την εποχή των ιθαγενών είχε μεγάλη σημασία επειδή θεωρούνταν ότι βοηθούσε στην καθοδήγηση των ψυχών στο σωστό μονοπάτι μετά θάνατον.
Η παράδοση θέλει ότι, για να διευκολυνθεί η επιστροφή των ψυχών στη γη, τα πέταλα του κατιφέ και τα κεριά θα πρέπει να σκορπίζονται / τοποθετούνται κατά μήκος του μονοπατιού που θα ακολουθήσουν, ώστε να μην χαθούν. Στην αρχαιότητα, αυτό το μονοπάτι οδηγούσε από το σπίτι στο νεκροταφείο.
Τέλος, τα ξημερώματα της 2ης Νοεμβρίου, σε πολλές πόλεις του Μεξικού, είθισται οι συγγενείς να μεταβαίνουν στα νεκροταφεία για την "Alumbrada" (Φωταγώγηση). Εκεί, τοποθετούνται χιλιάδες κεριά πάνω στους τάφους που είναι διακοσμημένοι με λουλούδια. Οι συγγενείς φέρνουν φαγητό (συνήθως το αγαπημένο του νεκρού) και κάνουν μια μεγάλη γιορτή προς τιμήν του.
Αξίζει να σημειωθεί ότι το 2008 η UNESCO συμπεριέλαβε την Dia de Muertos στη λίστα της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς λόγω της σημασίας και της σπουδαιότητάς της καθώς αποτελεί μια παραδοσιακή έκφραση που είναι συμπεριληπτική, αντιπροσωπευτική και κοινοτική.
Η ετήσια συνάντηση των αυτοχθόνων πληθυσμών και των προγόνων τους εκπληρώνει μια σημαντική κοινωνική λειτουργία, επιβεβαιώνοντας τον ρόλο του ατόμου μέσα στην κοινωνία.
La Catrina: Το σύμβολο της ημέρας
Η μορφή της «La Catrina» δημιουργήθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα από τον Μεξικανό ζωγράφο José Guadalupe Posada ως μια σκελετική φιγούρα με κομψό καπέλο. Το αρχικό της όνομα ήταν «La Calavera Garbancera» και αποτελούσε σάτιρα για όσους Μεξικανούς προσπαθούσαν να μιμηθούν τα ευρωπαϊκά πρότυπα και να απομακρυνθούν από τις ρίζες τους.
Η εικόνα της υπενθύμιζε ότι, ανεξάρτητα από κοινωνική τάξη και εμφάνιση, όλοι έχουμε την ίδια μοίρα: τον θάνατο. Γι' αυτό πρέπει να τιμούμε την αληθινή μας ταυτότητα.
Το 1947 ο διάσημος Μεξικάνος ζωγράφος Diego Rivera της έδωσε την πλήρη, επιβλητική μορφή με το μακρύ φόρεμα και τα περίτεχνα καπέλα στο έργο του «Όνειρο ενός Κυριακάτικου Απογεύματος στην Alameda Central», καθιερώνοντάς την ως σύμβολο του μεξικανικού πολιτισμού.
Σήμερα, η «La Catrina» είναι η πιο αναγνωρίσιμη φιγούρα της Día de Muertos, εμπνέοντας εκατομμύρια ανθρώπους να δημιουργούν μακιγιάζ, κοστούμια και έργα τέχνης. Δεν είναι απλώς διακοσμητικό στοιχείο, είναι υπενθύμιση ότι ο θάνατος δεν είναι φόβος αλλά μέρος του κύκλου της ζωής, και ότι η μνήμη και η ταυτότητα αξίζουν να τιμώνται με περηφάνια.
Η Dia de Muertos παραμένει μια γιορτή μνήμης, αγάπης και σύνδεσης. Μια γέφυρα ανάμεσα στους ζωντανούς και τους προγόνους τους, όπου η απώλεια μεταμορφώνεται σε φως, μουσική και χρώμα.
Πώς θα ζήσεις τη Dia de Muertos στην Αθήνα
Κάθε χρόνο, έτσι και φέτος, ο Σύλλογος των Μεξικάνων που ζουν στην Ελλάδα διοργανώνει εκδηλώσεις για την ειδική αυτή ημέρα.
Φέτος, στις 7 Νοεμβρίου 2025 από τις 18:00 έως τις 23:00, η Associacion de Mexicanos en Grecia μας προσκαλεί στη γιορτή που θα πραγματοποιηθεί στο Σεράφειο του Δήμου Αθηναίων.
Το πρόγραμμα περιλαμβάνει τον Βωμό των Νεκρών (από τις 20:00), τη Γωνία επιφανών νεκρών, τον Βωμό των Ευχών με το σκυλί Σολοιτσκουίντλε, ζωντανή μουσική και χορό με τους Martha Moreleón, Herman Mayr και Julieta Sakti υπό τη μουσική διεύθυνση της Martha Moreleón.
Παράλληλα θα διεξαχθεί και η Rifa – κλήρωση με μεξικανικά προϊόντα.
Στο σημείο θα στηθούν stands με ειδικό μακιγιάζ για μικρούς και μεγάλους και παιδικά εργαστήρια ενώ όσοι προσέλθουν θα απολαύσουν μεξικανική και λατινοαμερικάνικη γαστρονομία όπως tacos, pan de muerto, tamales, empanadas, margaritas καθώς και μεξικανικά προϊόντα και χειροτεχνίες.
